İklim Değişikliği Rehberi: Resmî Sık Sorulan Sorular Tek Sayfada

02/11/2026

Sera gazları güneşten gelen ısının bir kısmını atmosferde tutar. Doğal sera etkisi gezegeni yaşanabilir sıcaklıkta tutan bir süreçtir. Ancak insan faaliyetleri bu gazların miktarını, fotosentez gibi doğal süreçlerin dengeleyebileceği düzeyin üzerine çıkardığında etki güçlenir; yeryüzünün ortalama sıcaklığı yükselir ve iklim değişir.

Kuramsal olarak mümkündür; örneğin Güneş’in yaydığı enerji artsaydı dünya ısınırdı. Fakat bilim insanları sıcaklığı etkileyen doğal etkenleri ayrıntılı biçimde incelemiş ve bunların son dönemdeki ısınmayı açıklayacak kadar değişmediğini görmüştür. Jeolojik ölçekte son derece hızlı yaşanan bu ısınmanın tutarlı tek açıklaması insan kaynaklı sera gazı emisyonlarıdır.

Bilimsel değerlendirmeler, sıcaklık artışının 1,5°C ile sınırlandırılması gerektiğini ortaya koymaktadır. Bu eşik aşılırsa kuraklık, sıcak hava dalgaları, seller, şiddetli fırtınalar ve deniz seviyesi yükselmesi gibi olaylar sıklaşarak olağan hâle gelir; mercan resifleri gibi önemli karbon yutağı olan hassas ekosistemler kaybolma riskiyle karşılaşır.

Güneş ışınımı, dünyanın yörüngesi, atmosferin bileşimi ve yansıtıcılığı (albedo), volkanik kül ve bulut örtüsü gibi etkenler iklimi etkiler. Günümüzdeki değişimin temel nedeni ise atmosferdeki sera gazı derişiminin doğal düzeyin üzerine çıkmasıdır. Atmosferin bileşimi değiştikçe atmosfer, su küre ve taş küreden oluşan iklim sistemindeki denge bozulur.

Başlıca neden fosil yakıtların yakılmasıdır. Sanayi Devrimi’nden bu yana küresel ortalama sıcaklık yaklaşık 1°C’nin üzerinde arttı; bu küçük görünse de buzulların erimesini ve deniz seviyesinin hızla yükselmesini açıklamaya yeter. Ormansızlaşma, arazi kullanım değişiklikleri, atık yönetimi, tarım ve hayvancılık, kimya ve diğer sanayi süreçleri de emisyonlara katkı verir. Bilim, bugünkü ısınmanın büyük ölçüde insan faaliyetlerinden kaynaklandığını ortaya koymuştur.

Hayır. Başlangıçta çevre odaklı teknik bir konu olarak görülse de iklim değişikliğinin ekonomi ve toplumsal yaşam üzerinde de derin etkileri vardır ve bu yüzyılda küresel ekonomiyi yeniden şekillendiren başlıca konulardan biridir. Bu nedenle fen bilimleri kadar sosyal ve ekonomik bilimlerin de alanına girer ve çözümü çok geniş bir paydaş katılımını gerektirir.

Dört temel yöntem öne çıkar:

• Buz karotları: Antarktika buzullarındaki hava kabarcıkları yaklaşık 650 bin yıl öncesine kadar sera gazı düzeylerini gösterir.
• Ağaç halkaları: Yaşlı ağaçların yıllık halkaları geçmişteki soğuk ve kurak dönemleri kaydeder.
• Doğrudan ölçüm: Hawaii’deki Mauna Loa Gözlemevi 1958’den bu yana atmosferdeki CO₂ düzeyini ölçmektedir.
• Uydu gözlemleri: Kutup deniz buzundaki değişim uydu görüntüleriyle izlenir.

ppm “milyonda bir parçacık” demektir. Atmosferdeki CO₂ için 350 ppm güvenli sınır olarak kabul edilir. Sanayi öncesinde yaklaşık 280 ppm olan bu değer 1988’de 350 ppm’i geçti; bugün 400 ppm’in üzerindedir. Bu aşım, yeryüzündeki yaşamı destekleyen dengelerin bozulduğunun önemli bir göstergesidir.

Bilim insanları önümüzdeki birkaç on yılda aşırı hava olaylarının belirgin biçimde artacağını öngörüyor. Emisyonlar kontrol altına alınmazsa iklim kaynaklı göç dalgaları, bitki ve hayvan türlerinin yok oluşunun hızlanması ve kutup buzlarının erimesiyle kıyı kentlerinin önemli bölümünü tehdit eden deniz seviyesi yükselmesi beklenmektedir.

Isınan okyanuslar fırtınaları güçlendirir; buzulların erimesi deniz seviyesini yükseltir; artan sıcaklıklar uzun süreli kuraklıklara ve daha yıkıcı yangınlara yol açar. Bu sonuçlar birbirini besleyerek küresel bir iklim krizine dönüşür.

Değişen yağış düzeni sel ve afetleri artırıyor; sıcaklık ve kuraklık ürün dönemlerini değiştirerek gıda güvenliğini ve fiyatları etkiliyor; tarım ve hayvancılıkla geçinenlerin gelirleri tehlikeye giriyor. Bunlara ek olarak hassas ekosistemler ve türler kayboluyor, orman yangınları sıklaşıyor, bulaşıcı hastalık riskleri artıyor; deniz seviyesi yükselmesi deltaları ve ada ülkelerini tehdit ediyor.

Evet. 1901–2010 arasında küresel ortalama deniz seviyesi yaklaşık 19 cm yükseldi. Bunun iki nedeni var: ısınan suyun genleşmesi ve Grönland ile Antarktika buzullarının hızlanan erimesi. Son 40 yılda insan kaynaklı ek ısının %90’ından fazlasını okyanuslar soğurdu. Dünya nüfusunun yarıdan fazlası kıyıya yakın bölgelerde yaşadığı için Nil ve Ganj-Brahmaputra deltaları, Maldivler, Marshall ve Tuvalu adaları gibi alçak bölgeler büyük risk altındadır; bu durum nüfusun yer değiştirmesine de yol açmaktadır.

Kentler dünyada üretilen enerjinin %60–80’ini tüketir ve buna yakın oranda CO₂ salar. Binaların rüzgârı kesmesi, ısınan asfalt, trafik ve hava kirliliği, yetersiz yeşil alan gibi etkenler “kentsel ısı adası” oluşturur. Yüksek binalar arasındaki “kent kanyonları” hava akışını engelleyerek ısıyı hapseder; böylece kentler çevrelerindeki kırsal alanlardan daha sıcak olur.

Yoğun yapılaşma, asfalt ve koyu renkli yüzeyler ile bitki örtüsünün azalması nedeniyle kent merkezleri çevrelerine göre birkaç derece (5–6°C’ye varan) daha sıcak olabilir. Bu fark yazın soğutma ihtiyacını ve enerji talebini artırarak enerji sistemi üzerinde ciddi baskı oluşturur ve küresel ısınmayı da besler.

Evet. Kent içindeki büyük yeşil alanları korumak ve yenilerini oluşturmak kent meltemleri yaratarak hem sıcaklığı hem kirliliği azaltır. Yeni yerleşim alanlarında cadde genişlikleri ve bina yükseklikleri “gök görüş oranı” dikkate alınarak planlanmalıdır; dar ve yüksek kent kanyonları rüzgârı keserek ısıyı ve kirliliği hapseder.

Akdeniz Havzası iklim değişikliğine en kırılgan bölgelerden biridir. Artan sıcaklık ve azalan yağışın zaten sınırlı olan su kaynaklarını daha da daraltması bekleniyor. Türkiye dâhil bölge ülkelerinde toplam yağışın azalması, buna karşın yağışların daha kısa ve şiddetli hâle gelmesi; sel, taşkın ve toprak kaybının artması öngörülüyor. Su kalitesi ve miktarı, ekosistemler ve insan sağlığı bundan olumsuz etkilenecektir.

Bilimsel raporlar iklim değişikliğinin en önemli etkisinin su döngüsü üzerinde olacağını göstermektedir; milyarlarca insanın su kıtlığıyla karşılaşacağı öngörülüyor. Başlıca etkiler:

• Yağış rejiminin değişmesi, kuraklık ve sel gibi uç olaylar, dağ buzullarının erimesi ve toprak nemindeki değişimler,
• Yüksek sıcaklıkların su kalitesini bozması,
• Deniz seviyesinin yükselmesiyle nehir ağızları ve kıyı yeraltı sularının tuzlanması ve kıyıda tatlı suya erişimin azalması.

Evet. Doğrudan etkiler sıcak hava dalgaları, seller, fırtınalar ve diğer aşırı hava olayları yoluyla; dolaylı etkiler ise bulaşıcı hastalıklar ile suya ve gıdaya erişim üzerinden ortaya çıkar. Daha sık, uzun ve şiddetli sıcak-nemli dönemlerde astım, kalp krizi ve beyin kanaması gibi sorunlar artar. Çocuklar, yaşlılar ve kronik hastalığı olanlar en çok risk altındaki gruplardır.

Dünya nüfusunun 2050’de 10 milyara yaklaşması beklenirken gıda üretiminin bugünkü düzeyin en az yarısı kadar artması gerekecek. IPCC değerlendirmeleri su kıtlığı ve kuraklıkların artacağını, tarımsal verimin düşeceğini ve gıda fiyatlarında ciddi artışlar yaşanabileceğini öngörüyor. Kuraklaşan, sel altında kalan veya tuzlanan tarım arazileri, değişen olgunlaşma dönemleri ve sıcakta artan bakteri üremesi gıda güvenliğini tehdit ediyor.

Evet. Sıcaklık ve güneşlenme arttıkça havadaki partikül madde ve bazı kirleticilerin yoğunluğu da artar; bu durum özellikle zaten kirli olan kentlerde sorunu derinleştirir. Kentleşmeden kaynaklanan ısınma, küresel ısınma ve nemli sıcak hava dalgaları bir araya geldiğinde ölümcül sonuçlar ortaya çıkabilir.

Dünyanın ortalama sıcaklığı Sanayi Devrimi’ne kadar yaklaşık 10 bin yıl boyunca görece sabit kaldı; düzenli ölçümlerin başladığı 1850’den bu yana ise belirgin biçimde yükseldi. Paris Anlaşması, artışın 2°C’nin belirgin biçimde altında tutulmasını ve 1,5°C ile sınırlandırılması için çaba gösterilmesini hedefler. Emisyonlar hedeflere uygun azaltılamaz ve uyum sağlanamazsa, bazı bilimsel senaryolar yüzyıl sonunda 6°C’yi aşan artışlara işaret etmektedir.

Evet; iklim değişikliği aynı zamanda bir sosyal politika sorunudur. Kuraklık, çölleşme, sel ve deniz seviyesi yükselmesi gibi nedenlerle yerinden edilen insanlar için “iklim göçmeni” kavramı kullanılmaktadır. 2007 tarihli Stern Raporu kitlesel iklim göçleri konusunda uyarıda bulunmuş; çeşitli çalışmalar 2050’ye kadar yaklaşık 200 milyon iklim göçmeni olabileceğini, yalnızca Sahra Altı Afrika, Güney Asya ve Latin Amerika’da 140 milyon kişinin ülke içinde göç etmek zorunda kalabileceğini öngörmektedir.

Başarılı bir iklim politikası ekonomik ve çevresel sürdürülebilirliğin yanında sosyal adaleti de gerektirir. “İklim adaleti”, konuyu insan hakları ve kalkınma ekseninde, en savunmasız kesimleri koruyan ve yükü hakkaniyetle paylaştıran bir bakışla ele almayı ifade eder. Ülkeler düzeyinde tarihsel emisyon sorumluluğu yüksek olan zengin ülkelerin yükümlülükleri öne çıkar; gelişmekte olan ülkeler mevcut durumu kalkınma haklarının ihlali olarak değerlendirir. Tartışmada iklim etiği de göz ardı edilmemelidir.

İklim değişikliği cinsiyet açısından nötr değildir; var olan eşitsizlikleri derinleştirme eğilimindedir. Gelişmekte olan bölgelerde su ve gıda temininde kadınların sorumluluğu daha fazla olduğundan tarım üzerindeki etkilerden ve afetlerden daha çok etkilenirler. Bununla birlikte kadınlar yalnızca korunması gereken bir grup değil; enerji ve su tasarrufu, tarımsal uyum, ekolojik koruma, girişimcilik ve farkındalık gibi alanlarda uyumun kilit aktörleridir.

Bu yaklaşım biyolojik çeşitliliği ve ekosistem hizmetlerini uyum stratejisinin parçası yapar; ekosistemlerin sürdürülebilir yönetimini, korunmasını ve onarılmasını kapsar. Örnekler:

• Taşkın ve erozyona karşı kıyı sulak alanlarının korunması veya restorasyonu,
• Su akışı ve kalitesi için taşkın ovalarının sürdürülebilir yönetimi,
• Yamaçları sabitlemek ve su akışını düzenlemek için ormanların korunması,
• Tarımsal ormancılık sistemlerinin kurulması ve tarımsal biyolojik çeşitliliğin (gen kaynaklarının) korunması.

Ormanlar fotosentezle atmosferden CO₂ çekerek güçlü bir yutak işlevi görür. Çekilen karbon ağaçların gövde, dal, yaprak ve köklerinde, ölü örtüde ve orman toprağında depolanır; bu yönüyle ormanlar aynı zamanda bir karbon deposudur. Mera, çayır, sulak alan ve toprak gibi diğer ekosistemler de karbon döngüsünde önemli rol oynar.

Evet. Yenilenebilir enerji, tüketildiğinden daha hızlı yenilenen doğal süreçlerden elde edilir ve elektrik üretirken fosil yakıtlar gibi sera gazı salmaz. Enerji sektörü emisyonların temel belirleyicisidir ve CO₂’nin yanı sıra metan (CH₄) ve diazot monoksit (N₂O) kaynağıdır. Uluslararası Enerji Ajansı yenilenebilir kaynakları biyoenerji, güneş, jeotermal, hidrolik, okyanus ve rüzgâr enerjisi olarak sınıflandırır.

Enerji kaynaklı emisyonların büyük ölçüde (yaklaşık %90) azaltılmasının anahtarı, yenilenebilir enerji ile enerji verimliliğinin birlikte uygulanmasıdır. Araştırmalar bu alanlara yapılan yatırımların artırılmasının, fosil yakıt sektöründeki iş kayıplarını aşan milyonlarca yeni istihdam yaratabileceğini göstermektedir.

Bilimsel hesaplara göre iklim hedeflerine ulaşmak için bilinen kömür rezervlerinin en az %80’inin, petrolün yaklaşık %30’unun ve doğalgazın yarısının kullanılmaması gerekir. Sıcaklık artışını 2°C ile sınırlamak için bile fosil yakıt rezervlerinin büyük bölümü yer altında kalmalıdır.

Evet. Fosil yakıta dayalı enerji sisteminin dönüşümü, alternatif enerji kaynakları ve düşük karbonlu teknolojiler üzerine kurulmalıdır. Bu teknolojilerin maliyet dezavantajını gidermek için karbon fiyatlandırması gibi araçlarla rekabet güçleri artırılmalı; yaygınlaşmaları için teşvik politikaları ve finansman mekanizmaları konusunda kamuya önemli görevler düşmektedir.

Enerji verimliliği, sera gazı emisyonlarını azaltmanın en etkili ve en hızlı yollarından biridir; Paris Anlaşması sonrasında temel politika araçlarından biri hâline gelmiştir. Uluslararası Enerji Ajansı, küresel ölçekte verimlilik önlemlerinin CO₂ azaltımına %40’ın üzerinde katkı sağlayabileceğini raporlamıştır.

Evet. Geleneksel inşaat sektörü doğal kaynakların yaklaşık üçte birini kullanır ve katı atığın önemli bir bölümünden sorumludur. Yeşil binalarda geleneksel binalara kıyasla enerji kullanımında yaklaşık %24–50, CO₂ emisyonlarında %30–39, su tüketiminde %30–50 ve katı atıkta %70’e varan azalma sağlanabilmektedir. Avrupa Birliği’nde yeni binalar için “neredeyse sıfır enerjili bina” standardı zorunlu hâle getirilmiştir.

Sera gazları ile hava kirleticileri çoğunlukla aynı kaynaklardan (yakma süreçleri, ulaşım, sanayi) salınır ve bazı gazlar her iki özelliği birden taşır. Bu nedenle kirleticileri azaltan politikalar iklime de fayda sağlar. Kara karbon, metan ve ozon öncüllerinin azaltılması hem insan sağlığını korur hem de ısınmayı yavaşlatır; AB bu “kazan-kazan” yaklaşımıyla iki politika alanını birlikte yürütmektedir.

Evet. Yenilenebilir enerji kooperatifleri enerjiyi tüketildiği yerde üreterek iletim kayıplarını azaltır, yerel kaynakların yerel halk tarafından kullanılmasını sağlar, istihdam yaratır ve vatandaşın enerji politikalarında söz sahibi olmasına imkân tanır. Tekelleşmeyi önleyip yerel kalkınmayı destekler. Almanya’da binin üzerinde enerji kooperatifi bulunurken Danimarka’da yüz binden fazla aile rüzgâr kooperatiflerine ortaktır.

Emisyonlar hızla azaltılsa bile iklim değişikliğinin bazı etkileri uzun yıllar sürecektir. Uyum; iklimdeki mevcut ve beklenen değişikliklere hazırlanma ve olumsuz etkileri azaltma süreçlerinin tümüdür. Uyum, ortaya çıkan fırsatları değerlendirmeyi de kapsar.

• Kıt su kaynaklarının daha verimli kullanılması,
• Yapı kurallarının gelecekteki iklim koşullarına ve aşırı hava olaylarına göre güncellenmesi,
• Taşkın koruma yapılarının kurulması ve setlerin yükseltilmesi,
• Kuraklığa dayanıklı ürün çeşitlerinin geliştirilmesi,
• Fırtına ve yangına daha dayanıklı ağaç türleri ile ormancılık uygulamalarının seçilmesi,
• Türlerin hareketine imkân veren ekolojik koridorların açılması.

Hidroelektrik ve sulak alan yönetimi gibi bazı alanlarda uyum ve azaltım stratejileri birbirini tamamlar.

Evet. Ülkelerin iklim risklerini sistematik biçimde değerlendirip uyum önlemlerini kalkınma politika, plan ve projelerine entegre etmesi gerekir. İklim etkilerini hesaba katmayan “her zamanki gibi” kalkınma, topluma, ekonomiye ve doğal kaynaklara zarar verebilir. Birbirine bağlı sistemleri gözeten uyum politikaları özellikle kırılgan ekosistemlere yönelik riskleri azaltır.

Azaltım (emisyonların düşürülmesi ve yutakların artırılması) ile uyum birbirine bağlı iki bileşen olarak ele alınmalıdır. İklim mücadelesinin maliyet analizlerinde uyum maliyetleri de hesaba katılmalıdır. Paris Anlaşması, uyumun iklim politikaları içindeki önceliğini güçlendiren en önemli düzenlemelerden biridir.

İklim etkilerini göz ardı eden ve bu nedenle istemeden kırılganlığı artıran uygulamalardır; “kaş yapayım derken göz çıkarmak” deyimiyle özetlenebilir. Örnekler:

• Değişen aşırı hava koşulları dikkate alınmadan tasarlanan ve beklenenden kısa ömürlü olan altyapı,
• Taşkın riski yüksek bölgelerde yapılaşmayı dolaylı olarak özendiren sigorta ve teşvik politikaları,
• İklimin artık elverişli olmadığı ürünlere yapılan ve beklenen getiriyi sağlamayan tarımsal yatırımlar.

Sel ve taşkın gibi hidro-meteorolojik afetleri depremden ayıran en önemli özellik, önceden tahmin edilip erken uyarı yapılabilmesidir. Afet yönetiminin parçası olan meteorolojik tahmin ve erken uyarı sistemleri sayesinde son yıllarda can kayıplarında belirgin azalma sağlanmıştır.

Yağmur hasadı, yüzey akışına geçen yağmur suyunun biriktirilerek sulama ve evsel ihtiyaçlarda kullanılmasıdır; böylece yeraltı suyu üzerindeki baskı azalır. Toprak iyileştirme ve bitki örtüsü uygulamalarıyla birlikte yeraltı suyunun beslenmesine, kuraklıkla kısıtlanan tarımsal verimin artmasına, gölet ve habitat oluşturulmasına ve rekreasyon alanlarına katkı sağlar.

Onarıcı tarım, yoğun kullanımla fakirleşen toprağa organik maddeyi geri kazandırarak su tutma kapasitesini ve biyolojik çeşitliliği iyileştirmeyi hedefler. Dikey tarım, kapalı alanda üst üste raflarda, genellikle topraksız ve LED aydınlatmayla yapılan üretimdir; geleneksel tarıma göre büyük ölçüde su tasarrufu sağlar. Tarım alanları daraldıkça kentlerin kendi gıdasını üretmesinde bu yöntemler önem kazanmaktadır.

Evet. Toprakta karbon depolanmasını artıran ve emisyonları azaltan uygulamaları benimseyen çiftçiler teşviklerle desteklenebilir: agroekolojik tarım, gıda ormanları, toprak işlemesiz ekim, örtü bitkileri, çok yıllık bitkiler, iyileştirilmiş ekim nöbeti ve permakültür tasarımı bunlara örnektir. Teşvikler denemeyi ve yeniliği özendirmeli, bozulmuş arazilerin bu yöntemlerle üretime kazandırılmasını desteklemelidir.

IPCC’nin 1,5°C Özel Raporu (2018), kentlerde ısı stresi, kara ve kıyı taşkınları, yeni hastalık taşıyıcıları, hava kirliliği ve su kıtlığının bir arada yaşanacağını vurgular. Bu nedenle kentlerde sel ve kuraklık için erken uyarı sistemleri kurulması, su depolama ve kullanımının iyileştirilmesi ile aşırı sıcaklıklardan kaynaklanan sağlık risklerinin yönetilmesi gibi önlemler gereklidir.

Evet. Yeşil çatılardaki bitki örtüsü gölgelendirme ve buharlaşma-terleme yoluyla çatı yüzeyini ve çevresindeki havayı serinletir; geleneksel çatı yüzeyleri yazın 50°C’yi aşabilirken yeşil çatılarda sıcaklık çok daha düşük kalır. Uygun çatılara bahçe yapılması, uygun olmayanların açık renkli veya yansıtıcı malzemeyle kaplanması binaların gün boyu ısı biriktirip geceleri yaymasını azaltır. Yeşil çatılar hemen her ölçekteki binaya uygulanabilir.

YİDEP, il sınırlarının tamamını kapsayan; iklim değişikliğine uyum ile sera gazı azaltımını birlikte ele alan bütüncül bir yerel eylem planıdır. Planda ilin mevcut durumu, iklim riskleri, sera gazı envanteri, hedefler, eylemler, sorumlu kurumlar, uygulama takvimi, izleme göstergeleri, bütçe ve olası finansman kaynakları yer alır.

Büyükşehirlerde büyükşehir belediyesi; büyükşehir olmayan illerde il belediyesi ile il özel idaresi birlikte hazırlar veya hazırlatır. Her iki durumda da süreç valinin koordinasyonunda ve ilgili kurumların katılımıyla yürütülür.

Hayır. Yönetmelik il bütününü kapsayan tek bir YİDEP öngörür. İlçe belediyeleri ayrı plan hazırlamak yerine il YİDEP’ine veri sağlar, risk ve ihtiyaçlarını bildirir, eylem önerir, sorumlu oldukları eylemleri uygular ve izleme sürecine katılır.

Evet; mevcut planların Yönetmelik hükümlerine uygun hâle getirilmesi gerekir. Ancak daha önce yapılmış envanter, risk analizi ve eylem planı gibi çalışmalar yeni YİDEP’te girdi olarak kullanılabilir.

İlk YİDEP 2028–2032 dönemini kapsar ve en geç 31 Aralık 2027‘ye kadar İl İDKK tarafından karara bağlanmalıdır.

Teknik Kılavuz, önce sürecin kurumsal yapısının kurulmasını önerir:

• YİDEP Planlama Ekibinin oluşturulması,
• YİDEP Sorumlusunun belirlenmesi,
• E-YİDEP işlemlerinden sorumlu personelin atanması,
• İç ve dış paydaşların ve kurum odak kişilerinin tespiti,
• Çalışma takviminin hazırlanması.

Ekip, yürütücü yerel yönetimin ve İl İDKK’deki kurumların farklı birimlerinden, farklı uzmanlıklara sahip temsilcilerden oluşmalıdır. İklim/çevre, imar, ulaşım, altyapı, enerji, afet yönetimi, su, tarımsal hizmetler, park ve yeşil alanlar, mali hizmetler ve strateji geliştirme birimlerinin sürece katılması yararlıdır.

Hazırlık ve uygulama süreçlerini koordine edebilecek, kurum içindeki farklı birimler arasında eşgüdüm sağlayabilecek ve yeterli idari yetkiye sahip bir yönetici olmalıdır.

Evet. Ancak danışmanlık alınması yerel yönetimin kurumsal sorumluluğunu ortadan kaldırmaz; veri temini, kurumlar arası koordinasyon, eylemlerin belirlenmesi, İl İDKK’ye sunum ve izleme süreçleri yerel yönetim tarafından sahiplenilmelidir.

İlin özelliklerine göre kamu kurumları, belediyeler ve il özel idaresi, üniversiteler, ticaret ve sanayi odaları, meslek kuruluşları, sivil toplum kuruluşları ve kırılgan grupları temsil eden yapılar. Her paydaşın hangi aşamada, hangi yöntemle ve nasıl katkı vereceği baştan planlanmalıdır.

Evet. İlgili kurumlar, YİDEP’in hazırlanması ve izlenmesi için istenen belge, bilgi ve verileri mevzuat çerçevesinde paylaşır. Veri ihtiyaçlarının sürecin başında belirlenmesi ve kurumlarla resmî yazışma yoluyla koordinasyon kurulması önerilir.

Evet, YİDEP’in zorunlu bileşenlerinden biridir. İlin bugün ve gelecekte karşılaşabileceği iklim tehlikeleri ile maruziyet, duyarlılık ve uyum kapasitesi değerlendirilir; uyum hedef ve eylemleri bu değerlendirmeye dayanır.

Evet. YİDEP il bütününü kapsadığından il içindeki mekânsal farklılıklar gözetilmelidir; Teknik Kılavuz, ilçeler arasındaki farklılaşmayı ortaya koyacak bir değerlendirme yaklaşımı öngörmektedir.

Evet. Envanter, ilin emisyon profilini ortaya koyar; azaltım hedefinin belirlenmesine ve azaltım eylemlerinin geliştirilmesine temel oluşturur.

Her eylem belirli bir hedefe hizmet etmeli, uygulanabilir olmalı, sorumlu kurumu ve uygulama dönemi tanımlanmalı, izlenebilir ve ölçülebilir bir çıktı üretmelidir. Genel politika cümleleri yerine mümkün olduğunca somut uygulama adımları yazılmalıdır.

Evet. YİDEP yalnızca belediyenin kurumsal planı değil, ilin planıdır. İldeki kamu kurumları kendi görev alanlarındaki eylemlerde sorumlu kurum olabilir; bu nedenle eylemler tasarlanırken görüşleri alınmalıdır.

Eylemlerin bütçesi ve olası finansman kaynakları YİDEP’te gösterilmelidir. Kesin finansmanın henüz sağlanmamış olması eylemin plana alınmasına engel değildir; ancak yaklaşık maliyet ve başvurulabilecek kaynakların belirtilmesi beklenir.

Evet. Göstergeler ölçülebilir, doğrulanabilir ve düzenli veri üretilebilecek nitelikte olmalıdır.

Olağan döngüde uygulama döneminden önceki yılın 1 Ekim‘ine kadar. İlk YİDEP için ayrıca 31 Aralık 2027’ye kadar karara bağlanma zorunluluğu vardır.

Hayır. Sorumlu olunan eylemler uygulanır, gerçekleşmeler yıllık olarak izlenir, iklim risk verileri güncellenir, sera gazı envanteri hazırlanır ve bilgiler E-YİDEP’e girilir. YİDEP bir belge değil, beş yıllık bir uygulama ve izleme sürecidir.

İl Müdürlüğü İl İDKK’nin sekretaryasını yürütür ve sürecin mevzuata uygun, koordineli ilerlemesini destekler. Bu kapsamda:

• Kurumlardan, süreç boyunca temas noktası olacak bir “YİDEP Odak Kişisi” belirleyip bildirmelerini ister,
• Süreç başında valiliğin İl İDKK’yi bilgilendirme ve görüş alma toplantısına çağırması için davet ve gündemi hazırlar,
• Kurulun yılda en az bir kez yapacağı izleme toplantısının sonuçlarına ilişkin “YİDEP Değerlendirme Raporu”nu hazırlar; rapor her yıl 31 Ekim’e kadar E-YİDEP’e girilir ve İklim Portalı’nda yayımlanır.

Hayır. Hazırlama/hazırlatma görevi büyükşehirlerde büyükşehir belediyesine, diğer illerde il belediyesi ve il özel idaresine aittir; İl Müdürlüğü sekretarya görevini yürütür.

Evet; kendi görev alanıyla ilgili veri, görüş ve teknik katkı sunabilir. Ancak planı hazırlama sorumluluğu ile sekretarya görevi birbirinden ayrı tutulmalıdır.

Toplantının yeri, tarihi ve gündemi vali tarafından belirlenir; bildirim ve resmî yazışmaları sekretarya yürütür.

Toplantı tarihi, en az bir ay önce sekretarya tarafından kurul üyelerine bildirilmelidir.

Evet, Yönetmelik çevrim içi toplantıya imkân tanır.

Üye tarafından yetkilendirilmiş ve karar alma yetkisine sahip bir kişi katılabilir. Bu husus, toplantı ve karar yeter sayısının doğru hesaplanması bakımından önemlidir.

Evet. Vali gerekli gördüğünde kamu kurumları ve özel sektör temsilcilerini ya da uzmanları davet edebilir; bu kişiler teknik bilgi sunabilir ancak oy hakları yoktur.

Evet. İklim riskleri, sera gazı envanteri, su, tarım, sağlık, ulaşım, sanayi, enerji, finansman gibi tematik alanlarda; kamu kurumları, akademi, meslek kuruluşları, STK’lar, özel sektör ve uzmanların katılımıyla çalışma grupları oluşturulabilir.

Kurul, üye tam sayısının en az üçte ikisiyle toplanır. Sekretaryanın toplantı öncesinde üye listesini ve yeter sayıyı kontrol etmesi önerilir.

Kararlar açık oylamayla ve üye tam sayısının en az üçte iki çoğunluğuyla alınır. Hesapta toplantıya katılanlar değil, kurulun toplam üye sayısı esas alınır.

Karara katılmayan üye olumsuz oy kullanabilir ve muhalefet şerhi yazabilir; her ikisi de karar tutanağında açıkça belirtilir.

Kurula sunulmasından itibaren bir ay içinde. Revizyon gerekirse süre aynı yılın 31 Aralık’ına kadar uzatılabilir.

Rapor, İl İDKK’nin yıllık izleme toplantısının sonuçlarına göre sekretarya tarafından Teknik Kılavuz’a uygun hazırlanır; her yıl 31 Ekim‘e kadar E-YİDEP’e girilir ve İklim Portalı’nda kamuoyuyla paylaşılır.

Kendisine sunulan taslak YİDEP’i değerlendirmek, nihai planı karara bağlamak ve uygulama döneminde gerçekleşmeleri yıllık olarak izleyip değerlendirmek.

Vali.

Taslağın ildeki ilgili kurumların değerlendirmesinden geçerek nihai plan hâline gelmesidir. Karara bağlanan plan E-YİDEP’e girilir ve İklim Portalı üzerinden kamuoyuyla paylaşılır.

• Kurumunun görev alanına giren hedef ve eylemler ile kuruma verilen sorumluluklar,
• Eylemlerin uygulanabilirliği ve uygulama takvimi,
• Bütçe ve finansman yaklaşımı,
• İzleme göstergeleri,
• Mevcut plan ve politikalarla ilişki.

Hayır. Her kurum kendi alanına odaklansa da kurul YİDEP’i ilin bütüncül iklim planı olarak değerlendirmeli, sektörler ve kurumlar arasındaki bağlantıları da gözetmelidir.

Bunu mümkünse plan karara bağlanmadan önce gerekçesiyle belirtin. Eylemin kapsamı, sorumlu kurumu, takvimi, göstergesi veya diğer unsurlarının revize edilmesi önerilebilir.

Evet. Kurul eklenmesi, çıkarılması veya değiştirilmesi gereken hususları belirleyebilir; yürütücü yerel yönetim gerekli düzenlemeleri yaparak planı yeniden kurula sunar.

Hayır. Bu aşama planın uygulanabilirliğini, kurumlar arası görev dağılımını, teknik tutarlılığını ve kurumsal sahiplenmeyi güçlendiren temel bir adımdır.

Evet. Kurul yalnızca karar aşamasında değil, gerektiğinde hazırlık sürecinde de toplanabilir; çalışma grupları ve tematik toplantılarla sürece erken katkı verebilir.

Hayır. Kurul eylemlerin gerçekleşmesini izlemek için yılda en az bir kez toplanır; aksaklıklara karşı önlem ve yönlendirme geliştirir, sonraki YİDEP dönemi için tavsiyelerde bulunabilir.

Kontrol listesi:

• İl sınırlarının tamamı kapsanmış mı?
• İklim risk değerlendirmesi ve il sera gazı envanteri tamamlanmış mı?
• Uyum ve azaltım hedefleri analizlere dayanıyor mu?
• Eylemler somut ve uygulanabilir mi; her birinin sorumlu kurumu ve uygulama dönemi belli mi?
• Bütçe ve olası finansman kaynakları gösterilmiş mi?
• İzleme göstergeleri ölçülebilir mi?
• İlgili kurumların görüşleri alınmış, mevcut plan ve politikalarla uyum sağlanmış mı?