Sıfır atık denince çoğumuzun aklına renkli kutular, toplama merkezleri ve geri dönüşüm tesisleri gelir. Oysa Türkiye’de ambalaj atıklarının önemli bir kısmı, yıllardır sokaklarda el arabasıyla çalışan atık toplayıcılarının emeğiyle geri kazanıma ulaşıyor. 6 Kasım’da Adıyaman’dan gelen bir haber, bu görünmez emeğin sisteme nasıl dâhil edilebileceğine dair güzel bir örnek sunuyor. Bu yazıda haberi, mevcut mevzuatı ve belediyeler için çıkarımları değerlendirmek istiyorum.
Haberin özeti
Adıyaman Belediyesi, kent merkezinde çalışan yaklaşık 60 atık toplayıcıya koruyucu ekipman, iş kıyafeti, ayakkabı ve hijyen kitlerinin yanı sıra yetki belgelerini teslim etti. Çalışma, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ile Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı’nın (UNDP) yürüttüğü “Sıfır Atık Yönetimi ile Sosyal Uyumun Sağlanması” hibe programı kapsamında destekleniyor.
Habere göre toplayıcıların topladığı geri kazanılabilir atıklar, belediyenin 1. sınıf sıfır atık toplama merkezine teslim edilecek; burada lisanslı bir firma tarafından preslenerek geri dönüşüm tesislerine gönderilecek. Hedef, yılda yaklaşık 100 ton ambalaj atığının geri kazanılması. Projenin temel amacı ise toplayıcıları kayıtlı atık yönetimi sistemine dâhil etmek ve geri dönüşüm faaliyetlerini izlenebilir, denetlenebilir hâle getirmek.
Mevzuat zaten bir çerçeve çiziyor
Bu konu yeni değil. Bakanlığın 2022/6 sayılı Atık Toplayıcıları Genelgesi, toplayıcıların belediyeye başvurarak kayıt altına alınmasını, kendilerine “Bağımsız Sıfır Atık Toplayıcısı Kartı” verilmesini ve topladıkları atıkları belediyenin atık getirme merkezlerine veya lisanslı tesislere teslim etmesini öngörüyor. Genelge, belediyelere de usul ve esasları meclis kararıyla belirleme, iş kıyafeti ve ekipman sağlama, toplanan atıkların verisini çevrimiçi sistemlere girme gibi görevler veriyor.
Ancak sahada uygulamanın kentten kente büyük farklılık gösterdiği bir gerçek. Adıyaman örneğinin değeri, genelgenin öngördüğü kayıt mantığını sosyal destek ve uluslararası finansmanla birleştirmesinde yatıyor.
Neden önemli? Üç boyutlu bir değerlendirme
Çevresel boyut
Kayıt dışı toplanan atığın nereye gittiği, nasıl ayrıştırıldığı ve ne kadarının gerçekten geri dönüştürüldüğü çoğu zaman bilinmez. Ayrıştırma sırasında oluşan kalıntılar kimi zaman boş arazilere bırakılır ya da yakılır. Toplanan malzemenin belediye merkezine ve lisanslı tesislere akması, hem geri kazanım verisinin güvenilirliğini artırır hem de bu tür kontrolsüz bertaraf riskini azaltır.
Sosyal boyut
Atık toplayıcıları, iş sağlığı ve güvenliği açısından en kırılgan gruplardan biri. Kesici atıklar, kimyasal bulaşmış ambalajlar ve trafik riski günlük çalışma koşullarının parçası. Koruyucu ekipman ve hijyen desteği küçük bir adım gibi görünse de doğrudan insan sağlığına dokunuyor. Yetki belgesi ise bu kişilere bir tanınırlık ve meşruiyet kazandırıyor.
Kurumsal boyut
Belediyeler için kayıtlı toplayıcı, sahadaki geri kazanım kapasitesinin bir parçası demek. Sıfır atık hedeflerine ulaşmak için yeni araç ve personel kaynağı ayırmak her zaman mümkün değilken, mevcut emeği düzenli ve güvenli bir yapıya kavuşturmak hem maliyet etkin hem de kapsayıcı bir çözüm.
Dikkat edilmesi gereken riskler
Kayıt süreci yanlış kurgulanırsa ters etki de doğurabilir. Toplayıcıların yalnızca kayıtlı oldukları belediye sınırında çalışabilmesi, belirli saat aralıkları ve teslim zorunluluğu gibi kurallar, geçimini bu işten sağlayan kişilerin gelirini düşürüyorsa katılım sınırlı kalır ve kayıt dışılık sürer. Bu nedenle kuralların toplayıcılarla birlikte, sahadaki gerçeklik dikkate alınarak belirlenmesi ve alım fiyatlarının şeffaf olması belirleyici önemde.
Belediyeler için pratik öneriler
Yerel yönetimlerde sıfır atık çalışmaları yürüten bir yönetici olarak, benzer bir model düşünen belediyeler için şu adımları önemli buluyorum:
- Önce sahayı tanıyın: Kentte kaç toplayıcının çalıştığını, hangi bölgelerde yoğunlaştığını ve atıkları nereye sattığını gösteren basit bir saha araştırması, doğru modelin temelidir.
- Kaydı cezalandırmayla değil, faydayla başlatın: Ekipman, sağlık taraması ve adil fiyatla alım gibi somut faydalar, kayıt sürecine katılımı artırır.
- Teslim noktalarını erişilebilir kılın: Atık getirme merkezlerinin konumu ve çalışma saatleri, toplayıcıların günlük rotalarıyla uyumlu olmalıdır.
- Veriyi sisteme işleyin: Toplayıcılardan gelen miktarların tartılıp kayda geçirilmesi, belediyenin geri kazanım performansını gerçekçi biçimde raporlamasını sağlar.
- Finansman fırsatlarını takip edin: Bakanlık-UNDP programı gibi hibe imkânları, özellikle bütçesi sınırlı belediyeler için başlangıç maliyetini önemli ölçüde düşürebilir.
- Kaynakta ayrı toplamayla birlikte düşünün: Vatandaşın temiz ve ayrı biriktirdiği atık, toplayıcının işini hem kolaylaştırır hem de daha değerli kılar.
Vatandaşlara düşen rol
Ambalaj atıklarını temiz, kuru ve organik atıktan ayrı biriktirmek, zincirin ilk ve belki de en kritik halkası. Kirli ve karışık atık, toplayıcı için hem sağlık riski hem de değer kaybı demek. Kayıtlı toplayıcıları tanımak ve onlara saygı göstermek de sıfır atık kültürünün doğal bir parçası olmalı.
Sonuç
Sıfır atık yalnızca teknik bir atık yönetimi programı değil; kimin emeğinin görünür olduğu, kimin korunduğu sorusunu da içeren sosyal bir dönüşüm. Adıyaman örneği, ölçeği küçük olsa da doğru bir yönü işaret ediyor: Sahada zaten var olan emeği dışlamak yerine güvenli, kayıtlı ve izlenebilir bir yapıya kavuşturmak. Benzer modellerin farklı kentlerde yerel koşullara uyarlanarak yaygınlaşması, hem geri kazanım oranlarına hem de sosyal adalete katkı sağlayacaktır.