Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Konferansı COP31, 9-20 Kasım tarihlerinde Antalya’da toplanıyor. Zirvenin ilk günü, 9 Kasım, resmî olarak “Sağlık Günü” ilan edildi. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) de zirve öncesinde yayımladığı bilgilendirme notuyla net bir mesaj verdi: İklim krizi artık doğrudan bir halk sağlığı krizidir.
Bu mesaj ilk bakışta uluslararası müzakerelerin konusu gibi görünebilir. Oysa sıcak hava dalgası, kuraklık, su kıtlığı ve orman yangınlarının sağlık üzerindeki etkisini ilk karşılayan kurumlar çoğu zaman yerel yönetimlerdir. Bu yazıda DSÖ’nün öne çıkardığı başlıkları ve bunların belediyeler için ne anlama geldiğini değerlendiriyorum.
DSÖ ne söylüyor?
DSÖ’nün COP31 için hazırladığı sayfada üç ana mesaj öne çıkıyor. Birincisi, iklim değişikliği sağlık üzerinde ölçülebilir ve eşitsiz zararlar doğuruyor. İkincisi, sağlık sistemlerinin hem iklime dayanıklı hem de düşük karbonlu hâle gelmesi gerekiyor. Üçüncüsü, sağlık iklim eylemi için en güçlü gerekçelerden biri; emisyon azaltımının sağlık açısından ortak faydaları büyük.
4 Kasım’da yerel basına yansıyan haberlere göre DSÖ’nün notu şu bulguları da içeriyor:
- Dünyada 3,3 ila 3,6 milyar insan iklim değişikliğine karşı yüksek düzeyde kırılgan koşullarda yaşıyor.
- Son yirmi yılda iklimle bağlantılı afetlerden kaynaklanan ölümlerin yüzde 90’ından fazlası gelişmekte olan ülkelerde yaşandı.
- Önceliklendirilen altı iklim-sağlık eyleminin küresel ölçekte yaygınlaştırılmasıyla yılda yaklaşık 1,6 milyon hayatın kurtarılabileceği hesaplanıyor.
- Çocuklar, hamileler ve yaşlılar gibi kırılgan grupların ulusal uyum planlarında özel olarak korunması isteniyor.
DSÖ, Antalya’nın bir önceki zirvede kabul edilen Belém Sağlık Eylem Planı’nı taahhütten uygulamaya taşıyacak bir dönüm noktası olmasını bekliyor. Sağlık Günü kapsamında bakanlar düzeyinde bir yuvarlak masa toplantısı da planlanıyor.
Akdeniz ve Karadeniz kıyıları neden özellikle önemli?
DSÖ Türkiye temsilciliği daha önceki açıklamalarında Akdeniz havzasını orman yangınları ve su stresi açısından en çok etkilenen bölgelerden biri olarak tanımlamıştı. Ancak risk yalnızca Akdeniz’e özgü değil. Karadeniz kıyısındaki kentlerimiz de son yıllarda ani ve yoğun yağışlar, sel ve heyelan riski, yazın ise artan nem ve sıcaklıkla birlikte hissedilen sıcaklığın yükselmesi gibi etkilerle karşı karşıya.
Bir çevre mühendisi olarak gözlemim şu: Kentlerde iklim riskini çoğunlukla altyapı hasarı üzerinden konuşuyoruz. Oysa aynı olay, örneğin birkaç gün süren yüksek sıcaklık, sessizce acil servis başvurularını, kalp-damar ve solunum hastalıklarının ağırlaşmasını ve yaşlıların evde yalnız kalma riskini artırıyor. Bu etkiler altyapı hasarı kadar görünür değil ama en az onun kadar ciddi.
Belediyeler için pratik çıkarımlar
Yerel yönetimlerin sağlık hizmeti sunma yetkisi sınırlı olsa da iklimin sağlık etkilerini azaltmada belirleyici araçları var. Öncelik verilebilecek adımları şöyle sıralayabilirim:
1. Sıcak hava için erken uyarı ve eylem planı
Meteorolojik uyarılarla bağlantılı, kimin neyi ne zaman yapacağını tanımlayan basit bir sıcak hava eylem planı hazırlanabilir. Plan; uyarının vatandaşa hangi kanallarla ulaşacağını, sosyal hizmet birimlerinin yalnız yaşayan yaşlıları nasıl arayacağını ve açık alan çalışmalarının saatlerinin nasıl düzenleneceğini içermeli.
2. Serinleme noktaları ve gölge
Kütüphaneler, kültür merkezleri ve semt konakları gibi klimalı kamu binaları sıcak günlerde “serinleme noktası” olarak açılabilir. Durak, park ve yürüyüş yollarında ağaçlandırma ve gölgelik, uzun vadede kentsel ısı adası etkisini azaltan en ekonomik yatırımlardan biridir.
3. Su güvenliği ve hijyen
Kuraklık dönemlerinde içme suyu kalitesi ve kesintiler doğrudan sağlık meselesine dönüşür. Kayıp-kaçak oranlarını düşürmek, gri su ve arıtılmış atık suyun uygun alanlarda kullanımı, içme suyu üzerindeki baskıyı azaltır.
4. Hava kalitesi ve ortak fayda
Toplu taşımanın güçlendirilmesi, bisiklet ve yaya altyapısı, belediye filosunun dönüşümü hem emisyonu hem de hava kirliliğine bağlı hastalıkları azaltır. Bu, DSÖ’nün vurguladığı “ortak fayda” yaklaşımının yerel düzeydeki karşılığıdır.
5. Kırılgan grupların haritalanması
Hangi mahallelerde yaşlı nüfusun yoğun olduğunu, hangi sokakların yeşil alandan yoksun kaldığını, hangi bölgelerin sel riski taşıdığını gösteren basit bir risk haritası, sınırlı kaynakların doğru yere yönlendirilmesini sağlar. Bu çalışma il iklim değişikliği eylem planlarına da doğrudan veri sağlayabilir.
Vatandaşlar ne yapabilir?
- Sıcak hava uyarılarında en sıcak saatlerde dışarıda uzun süre kalmamak, bol su içmek ve özellikle yaşlı komşuları kontrol etmek.
- Kronik hastalığı olanların, aşırı sıcakta ilaç kullanımı ve sıvı alımı konusunda hekimlerine danışması.
- Evde perde, gölgelik ve gece havalandırmasıyla iç ortam sıcaklığını düşürmek; bu aynı zamanda enerji tasarrufu sağlar.
- Su tasarrufu ve doğru atık ayrıştırma gibi gündelik davranışlarla yerel dayanıklılığa katkı vermek.
Sonuç
COP31’in Sağlık Günü ile açılması, iklim politikalarının yalnızca enerji ve emisyon tablolarından ibaret olmadığını hatırlatıyor. İklim değişikliğinin bedeli en sonunda insan sağlığı üzerinden ödeniyor. Yerel yönetimler için iyi haber şu: Gölge, su, temiz hava ve erken uyarı gibi en etkili önlemlerin çoğu zaten belediyelerin elindeki araçlarla hayata geçirilebiliyor. Önemli olan bunları iklim uyum planlarının içine bir halk sağlığı bakışıyla yerleştirmek.
Bu yazıdaki değerlendirmeler yazarın kişisel uzman görüşüdür.